De Bezetting van Frankrijk

Op 15 mei 1940 valt nazi-Duitsland Frankrijk binnen. Op 10 juni vlucht de Franse regering naar Bordeaux in het zuiden van Frankrijk. De Franse premier Paul Reynaud neemt al op 16 juni ontslag en wordt opgevolgd door de bejaarde Maarschalk Philippe Pétain. Maar de nederlaag is onafwendbaar en al op 22 juni 1940 wordt in het bos van Compiègne de wapenstilstand tussen Frankrijk en Duitsland ondertekend.

 Volgens de vredesvoorwaarden door Hitler opgelegd, werd Frankrijk in twee stukken opgedeeld. Op 24 juni werd ook de vrede betekend tussen Italië en Frankrijk, en werd het gebied met o.m. Marseille (zie kaart) geplaatst onder supervisie van de Italiaanse fascisten van Mussollini. Die tweedeling van Frankrijk zou zo blijven tot 11 november 1942 tot wanneer Duitsland beslist het laatste stukje Frankrijk definitief te bezetten.

Maarschalk Pétain kreeg het zuiden toegewezen. Pétain, de held van Verdun in de Eerste Wereldoorlog, is erg populair bij de Fransen en hij wordt per 11 juli 1940 de president van de Vichy-republiek. Aan zijn rechterhand heeft hij als Vice-president de voormalige Minister van Buitenlandse Zaken voor Frankrijk: Pierre Laval.

Op het einde van 1940 krijgt Pétain het aan de stok met Laval en wordt Laval aan de kant geschoven en op 10 februari 1941 opgevolgd door Admiraal Darlan als de nieuwe vice-president.

Onder Laval en Pétain is de collaboratie met het nazi-regime een feit. Pierre Laval op kop stelt zich in dienst van de bezetter en werkt mee aan de racistische en antisemitische dictaten van de nazi's. In de vredesvoorwaarden werd in Artikel 19 vastgelegd dat het Vichy-kabinet ertoe verplicht werd om burgers uit te leveren wanneer de Duitsers daarom verzoeken.

Het begin van de Jodenvervolging in Frankrijk

Ten tijde van de Duitse inval in Frankrijk leefden er ±320.000 joden in het land. Voor het merendeel Duitse of 'statenloze' joden, waarvan een groot deel al na de machtsovername door Hitler op 30 januari 1933 naar het tolerantere Frankrijk waren uitgeweken.


Onder druk van de nazi's werden vanaf september 1940 door de Vichy-regering een reeks antisemitische maatregelen getroffen. Zo bvb werden de naturalisaties sinds 1928 afgeschaft. Een maand later werden de joden uit een aantal ambten geweerd en werden de economische activiteiten van de joden aan banden gelegd. Een andere maatregel was 'de boete van 1 miljard', zogezegd een represaillemaatregel voor de Joodse aanslagen tegen de Duitsers.

Joodse bibliotheken en archieven werden bestolen en collecties van beroemde joodse families zoals de Rothschilds werden geplunderd. De streek van de Elzas die direct na de bezetting geannexeerd bij het Derde Rijk, werd het eerst 'Judenfrei' gemaakt. 22.000 joden werden als voorlopig eerste lichting 'Untermenschen' gedeporteerd naar de concentratiekampen.

In november werd door de Vichy-regering de Union Génerale des Israélites de France opgericht, die twee afdelingen bezat: één voor het bezette en een tweede voor het niet bezette deel van Frankrijk. Onder het mom van zelfbestuur was deze Joodse Raad in feite gereduceerd tot een administratief instrument in de handen van de nazi's.

De maatregelen tegen de Joden werden verder uitgebreid. Hen werd de toegang verboden tot theaters, schouwburgen en bioscopen. Joden mochten ook maar gedurende één uur per dag inkopen doen. 'Toevallig' spijtig genoeg precies het moment dat de winkels gesloten of leeg waren.

In de loop van 1941 werd in verschillende steden reeds de jacht geopend op niet-Franse joden. In die eerste maanden van de oorlog werden ongeveer 35.000 joden opgepakt en geïnterneerd. Pas op 14 december werden ook voor het eerst de Franse Joden het doelwit. Tussen maart 1942 en augustus 1944 zouden naar schatting tussen de 80.000 en de 90.000 joden met een honderdtal konvooien naar de uitroeiingskampen zijn gedeporteerd. Slechts weinigen zouden overleven.

Na de inval van de Duitsers waren tienduizenden vluchtelingen naar het zuiden van Frankrijk gereisd en zaten als ratten in de val, geblokkeerd in de bekende havenstad Marseille. Het is in de periode tussen augustus 1940 en september 1941 dat Varian Fry naar het niet-bezette deel van Vichy-Frankrijk afreist, waar bijna driekwart van de joodse bevolking zich bevond, en dat hij een cruciale rol zal spelen in de redding van enkele duizenden joden en in het bijzonder de culturele elite onder hen.

Het ERC -Emergency Rescue Committee- in de V.S.

In New York in de Verenigde Staten, gealarmeerd door het nieuws over wat er met de vluchtelingen in Frankrijk gebeurt, trekken een aantal Amerikanen aan de alarmbel en verenigen zich in het Emergency Rescue Committee. De dag nadat de wapenstilstand in Frankrijk werd betekend, organiseert het ERC een bijeenkomst met het doel geld in te zamelen om de vluchtelingen in nood te helpen. Zij slagen erin om 3.000 dollars bij elkaar te brengen, een aanzienlijk bedrag voor die tijd. Dat bedrag moest volstaan om misschien 10 vluchtelingen(!) naar de Verenigde Staten te brengen.

Amerikanen die bekend waren met wat er allemaal had plaatsgevonden in Duitsland en ook Duitsers die voordien al naar de VS waren gevlucht, stelden zelf samen een lijst op van mensen die in het grootste gevaar verkeerden. Het ERC kon onmogelijk de honderdduizenden joden redden die in Frankrijk in de val zaten en besloot om zich te beperken tot een reddingsactie van de zgn. 'culturele elite'.

Dat waren allemaal erg bekende namen en niet enkel joden; kunstenaars, musici, schilders, schrijvers, politici, professoren, enz. en in vele gevallen ook grote critici van het nazi-regime die daardoor erg gezochte personen waren en op een speciale zwarte lijst van de Gestapo stonden genoteerd.

Nu moest er nog iemand aangeduid worden door het ERC die het waagde om naar Frankrijk te reizen en de hulpactie op touw te zetten. Varian Fry, geboren op 15 oktober 1907 in New York, was een jonge schrijver en journalist en uitgever van culturele tijdschriften en politieke magazines zoals 'The Living Age'. Fry woonde in New York City en leek op het eerste gezicht misschien wel de minst geschikte kandidaat voor deze bijzondere missie, maar omdat niemand anders zich vrijwillig meldde aanvaardde hij de moeilijke taak.

Varian Fry was helemaal niet opgeleid voor dit soort 'werk', maar hij aarzelde geen moment om zoals hij het later zal noemen 'de ziel van de westerse cultuur' te redden. In 1935 was hij in Berlijn geweest, en was zwaar geschokt geweest toen hij een paar keren getuige was van gewelddadige klopjachten op de joden.

Fry beheerste vloeiend verschillende talen zoals het Frans en het Duits, was goed bekend met de hedendaagse politiek, en zijn algemene waardering voor de Europese cultuur, overtuigden het ERC ervan dat hij de job wel zou aankunnen. Fry was een erg belezen man, hij had in 1931 een diploma behaald aan de Harvard Universiteit, en wist voor zichzelf wat er op het spel stond.

Varian Fry: "Onder de vluchtelingen die in Frankrijk in de val zaten, bevonden zich veel schrijvers en artiesten wiens werk ik bewonderde... nu dat zij in levensgevaar verkeerden, voelde ik mij verplicht om hen te helpen; precies zoals zij, zonder het te weten, mij vroeger ook dikwijls hadden geholpen."


Aanvankelijk gelukt het Varian Fry maar niet om een visum te verkrijgen om naar Europa te reizen. De Verenigde Staten houden op dat ogenblik in de oorlog nog vast aan hun neutraliteit en streven goede relaties na met de Vichy-regering van Pétain. Amerika zal pas enkele dagen na de aanval op 7 december 1941 op Pearl Harbor door Japan, en wanneer Duitsland de VS op 11 december 1941 de oorlog verklaart, in het strijdtoneel betrokken worden.

In 1940 had de VS zich nauwelijks hersteld van de zware economische depressie waarin het zich bevond sinds de beurscrash op Wallstreet van 1929. Het hanteerde strikte immigratievoorwaarden voor vreemdelingen, mede omdat vele werklozen afhankelijk waren van een leefloon. Ook waren de VS bevreesd voor eventuele spionnen die zich zouden voordoen als vluchtelingen en aldus toch het land zouden binnenraken.

Door de leden van het Emergency Rescue Committee wordt hard gelobbyd en ze verkrijgen een onderhoud met de echtgenote van President Roosevelt, de First Lady Eleanor Roosevelt. Varian Fry slaagt erin om de First Lady ervan te overtuigen om de deuren van de Verenigde Staten te openen voor de vluchtelingen op de lijst. Mevrouw Roosevelt voegt nog wel zelf een naam toe op de lijst: de beroemde schrijver en criticus, Lion Feuchtwanger, die naar verluid zou opgesloten zitten in een Frans(!) concentratiekamp. Met zijn roman 'Die Geschwister Oppenheim' (1935) beschrijft Feuchtwanger het lot van een Duits-Joodse familie onder het naziregime en in 1936 brengt hij een satire op Adolf Hitler uit 'Der falsche Nero'.

Varian Fry in Marseille

Op 3 augustus 1940 komt Varian Fry aan in het Gare Saint-Charles van Marseille. Hij boekt zich in één van de fraaiste hotels van dat ogenblik, Le Splendide in de Rue Grignan, en neemt de mooiste kamer waar ook Maarschalk Pétain in pleegt te logeren. Gewapend met zijn lijst en de 3.000 dollars veilig opgeborgen in zijn hotel, verkent hij de stad, niet vermoedend in welk avontuur hij zich heeft gestort.

Al onmiddellijk na zijn aankomst in Marseille brengt hij een eerst bezoek aan het Amerikaans Consulaat maar daar wacht hem echter een koel onthaal. De Consul-generaal Mr. Jamison en de Vice-consul Harry Bingham Jr. koesteren maar matige belangstelling voor zijn plannen, en vragen hem zich rustig te houden. Hij wordt echter wel uitgenodigd bij Bingham thuis in Villa Bel-Air. Groot is zijn verbazing wanneer hij bij de vice-consul enkele prominenten van zijn 'lijst' aantreft: Marc en zijn vrouw Bella Chagall en eveneens Lion Feuchtwanger! Fry had een eerste bondgenoot getroffen in Harry Bingham Jr.

De daarop volgende dag richt hij onder de dekmantel van een weldadigheidsorganisatie het 'Centre Américain de Secours' op. Het nieuws van dit Amerikaans hulpcentrum verspreidde zich als een lopend vuurtje doorheen de massa vluchtelingen die in Marseille ronddwaalden.

Varian Fry: "Al op de eerste dag meldden zich de eerste vluchtelingen op mijn kamer. Velen van hen waren door de hel gegaan; ze waren op van de zenuwen en volkomen moedeloos. (..) Velen, vooral de Duitsers en de Oostenrijkers, geloofden dat bij elke deurbel, iedere klop op de deur en iedere stap op de trap, de politie er aan kwam om hen op te halen en uit te leveren aan de Gestapo. Vertwijfeld zochten ze naar middelen en uitwegen om zich te bevrijden van de strop die zij reeds om hun hals voelden liggen."

Fry wist meteen dat hij zijn taak schromelijk onderschat had. Hij meende dat een maand voldoende was geweest en had een visum op zak dat slechts drie weken geldig was. Uiteindelijk zal hij dertien maanden lang in Marseille verblijven.


Spontaan bieden een aantal mensen zich aan op zijn kantoor om hem te helpen bij zijn reddingsactie. Zoals bvb de jonge Amerikaanse miljonaire Mary Jayne Gold (die dankzij haar fortuin regelmatig financieël bijspringt wanneer Fry weer eens krap bij kas zit); een joodse socialistische vluchteling die de schuilnaam 'Beamish' draagt (in werkelijkheid is het Albert Hirschmann die later Professor zal worden aan de Harvard Universiteit in de VS) en de rechterhand van Varian Fry wordt.

Andere medewerkers waar hij beroep op doet zijn naast Vice-consul Hiram Bingham Jr., ook nog Miriam Davenport Ebel, Charles Fawcett ('Charlie', die als koerier met documenten pendelt tussen Frankrijk en Spanje), Leon Ball (alias 'Richard Ball', die de vluchtelingen doorheen de Pyreneeën gidste van Frankrijk naar Spanje), de Weense karikaturist Bill Freier die perfect documenten en visums kon vervalsen, Daniel Bénédite ('Danny', een politieambtenaar, die onderhandelt met de Franse autoriteiten, en later het Centrum zal leiden wanneer Varian Fry uit het land werd gezet).

Na enkele weken heeft Varian Fry reeds een heel netwerk kunnen opzetten. Hij werkt samen met leden van de Franse Geheime Politie die zich niet naar het nazi-regime willen schikken, met ambtenaren van consulaten van verschillende nationaliteiten die de vluchtelingen willen helpen en hem identiteitspapieren en visums willen verkopen.

Vele ronkende namen danken hun leven aan Varian Fry zoals de kunstschilders Marc Chagall, André Breton en zijn echtgenote Jacqueline Lamba, Marcel Duchamp, André Masson, Victor Brauner, Oscar Dominguez, Jacques Hérold, Frédéric Delanglade, Wilfredo Lam, Max Ernst en zijn toenmalige echtgenote de kunstcollector en mecenas Peggy Guggenheim;

de filosofe Hannah Arendt; de beeldhouwer Jacques Lipchitz; vele musici zoals clavecimbeliste Wanda Landowska, componist Erich Itor-Kahn, cellist Pablo Casals, pianist Heinz Jolles en zangeres Lotte Léonard;

de schrijvers Konrad Heiden, Franz Hessel, Hans Sahl, Walter Mehring, Victor Serge, Hans Habe, Alfred Döblin, Wilhem Herzog, de beroemde schrijversfamilie Mann met de gebroeders Thomas en Heinrich en hun kinderen/schrijvers Golo, Klaus en Erika Mann; de dichter Franz Werfel alsmede zijn vrouw Alma Mahler-Werfel die met zich meebracht de originele partituren van haar eerste echtgenoot, Gustav Mahler, alsook de manuscripten van de symphonieën van Georg Bruckner;

verder ook nog Alfredo Mendizabel, de belangrijkste katholieke filosoof van zijn tijd, de antropoloog Claude Lévi-Strauss, fysicus Peter Pringsheim, mathematicus Emil Gumbel, Otto Meyerhof die in 1922 de Nobelprijs had ontvangen voor Fysiologie en Geneeskunde alsook zijn vrouw de schilderes Hedwig Schallenberg;

en vele vele anderen.......

Ontsnappen via de "F-Route"

Het oorspronkelijke plan om enkel de joodse culturele elite te redden blijkt al gauw een onhoudbare opgave voor Fry. Allerhande vluchtelingen, die beseffen dat het Fry enkel om de kunstenaars te doen is, geven zich uit voor allerlei ambachten en al dan niet begaafde kunstenaars. Fry besluit maar te doen wat hij denkt dat goed is en wat hij kan bewerkstelligen om zoveel mogelijk mensen te redden.

Zijn budget van 3.000 dollar raakt snel uitgeput, maar hij krijgt onverwachte steun en hulp van de locale maffia die ook enkelen van haar leden naar de Verenigde Staten wil krijgen en daarvoor beroep wil doen op het hulpcentrum van Fry. Vanaf dan zijn ook de financiële beslommeringen van de baan.

Aanvankelijk per schip maar later, als deze weg door de vergrendeling van de havens onmogelijk werd, via de weg en te voet over de Pyreneeën, schuift Fry met zijn medestrijders de verschillende vluchtmogelijkheden. De schrijver Hans Sahl, voorzien van een fonkelnieuwe Deense pas en Amerikaans visum, slaagt erin om via Madrid en Lissabon de grote plas over te steken naar Amerika. Via de F-Route slagen ze erin vele mensen in veiligheid te brengen. Die F-Route werd zo genoemd naar het Duitse emigranten echtpaar Hans en Lisa Fittko, en was een lange vluchtweg over de bergen die te voet moest afgelegd worden.


Ook Varian Fry maakte deze barre tocht naar Spanje in het gezelschap van een groep vluchtelingen zoals Franz Werfel en zijn echtgenote Alma Mahler-Werfel, Lion Feuchtwanger, Heinrich en Golo Mann. Zij hadden het eerst geprobeerd via de trein maar werden twee keer aan de grens geweigerd omdat ze niet over uitreisvisa beschikten. De grensbeambte raadde hen aan om het over een bergpad te proberen voor het te laat was en gelukkig geraakte iedereen veilig weg uit Frankrijk.

Wanneer hij in Madrid toekomt heeft Fry een onderhoud met de ambassadeur van de Britse Ambassade. Die bood hem 10.000 dollars aan om Britse soldaten veilig over de grens van Frankrijk naar Spanje te smokkelen. Fry, die steeds in geldnood verkeerd, aanvaard het aangeboden bedrag en werkt aldus voor de Britse Geheime Dienst. Hij chartert Franse vissersboten en laat Engelse soldaten ophalen vanop de Franse kust en laat hen naar Spanje varen.


Niet alles eindigde even fortuinlijk. Zo was er het tragische einde van de beide sociaal-democratische politici Rudolf Breitscheid en Rudolf Hilferding. Zij sloegen het aanbod van Fry om gebruik te maken van zijn illegale vluchtroutes af, omdat ze meer vertrouwen koesterden in het Franse asielrecht. Dat kwam hen duur te staan. In januari 1941 werden zij opgepakt en uitgeleverd. Hilferding wordt korte tijd later dood aangetroffen in de gevangenis in Parijs en Breitscheid wordt als politiek vluchteling opgesloten in het concentratiekamp KZ Buchenwald waar hij later zal omkomen.

In de herfst van 1941 maken de Vichy-getrouwen een einde aan de activiteiten van Varian Fry. Al geruime tijd waren zijn handel en wandel een doorn in hun ogen. Maar ook de Amerikaanse regering, die nog steeds goede relaties onderhield met de Vichy-regering, alsmede ook de consulaire medewerkers, bekeken de activiteiten van Fry met toenemende argwaan en wantrouwen. Ze beschouwden Fry als een soort desperado die alle diplomatische regels aan zijn laars lapte, om zijn eigen ziel -de hulp aan de vluchtelingen- te bereiken.

Op 29 augustus 1941 wordt Varian Fry in hechtenis genomen en in het begin van september uit Frankrijk gewezen. Op zijn vraag "Waarom?", krijgt hij van de politiechef van Marseille een duidelijk antwoord: "Omdat U de Joden en de anti-nazi's heeft beschermd!" Zijn organisatie wordt na zijn gedwongen vertrek, nog tot 2 juni 1942 voortgezet door zijn adjunct, Daniel Bénédite, maar dan wel met een sterk gereduceerde staf.

Op het ogenblik dat hij Frankrijk verliet had Fry geheime ontsnappingsroutes opgezet, geld gewisseld op de zwarte markt, samengezworen met gangsters en de locale maffia, documenten vervalst, schepen gecharterd die illegaal vaarden voor hem.... en aldus tussen 1.500 en 2.000 mensen van een gewisse dood gered!!

Eerherstel en Erkenning

Na zijn terugkeer in de Verenigde Staten geraakt Varian Fry enkele tijd later verwikkeld in de molen van de aankomende 'communisten-heksenjacht' onder Senator Joe McCarthy. De koude oorlog begon al direct na de oorlog. Alle linksgeoriënteerden worden als een gevaar voor de VSA behandeld en in de isolatie gedreven. Varian Fry sterft op 13 september 1967, nauwelijks 59 jaar oud en zoals Guy Stern het uitdrukte 'met een gebroken hart'.


Hans Sahl over Varian Fry: "Hij hield van de Europese Cultuur, de literatuur en de kunsten, en hij wilde zo graag helpen. Dat was een man die zich onverwacht voor een grote verantwoordelijkheid gesteld zag; voor de verantwoording voor het leven van talloze mensen, die hij voordien slechts van in de verte bewonderen kon. Hij zag hen in grote ellende, in hun diepste momenten van vertwijfeling. Dat heeft hem veranderd, dat was wat hem groot maakte."

Ondanks dat de Amerikaanse regering op geen enkele wijze Varian Fry die erkenning bij leven betoonde die hem toekwam voor zijn reddingsactie in Frankrijk, ontving hij in het voorjaar van 1967 ten tijde van President Pompidou, het Croix de Chevalier de la Légion d'Honneur, dat is één van Frankrijks hoogste burgerlijke onderscheidingen. Vijf maanden later was Fry reeds overleden.

Pas op 22 april 1991 wordt Fry ook in zijn eigen land erkend. Tijdens een groot huldebetoon dat plaats vond in de ronde van het Nationale Capitool ontving hij postuum de 'Eisenhower Liberation Medal'.

Op 4 februari 1996 is de Amerikaanse Staatssecretaris Warren Christopher in het erepark van Yad Vashem aanwezig om er een boom te planten als huldebetoon aan Varian Fry. Hij werd aldus de enige Amerikaan die de grootste Israëlische onderscheiding mocht ontvangen als 'Rechtvaardige onder de Volkeren'. In 1998 werd aan Fry als een van weinigen de titel van 'Gedenkwaardig Burgerschap van de Staat Israël' toegekend.

Op initiatief van de huidige Amerikaanse Consul-generaal in Marseille, Samuel Brock, werd het plein tegenover het consulaat vernoemd naar 'Place Varian Fry'. En ook de stad Berlijn herdacht Varian Fry door een straat die naar de Potzdammer Plaats leidt te hernoemen in 'Varian Fry Strasse'.

Epiloog

Na het vertrek van Varian Fry in september 1941 en het definitieve einde van het Centre Américain de Secours in Marseille onder zijn adjunct Bénédite op 2 juni 1942, moesten de grote razzia's en deportaties van de Joden van Frankrijk nog pas echt goed beginnen. Echter, na de Slag om Stalingrad was de Vichy-regering weigerachtig geworden om de nazi's te helpen bij hun jodenvervolging. De Duitsers hadden gedacht zo'n 8 tot 10.000 joden per week te deporteren, maar stelden in maart 1943 vast, dat er nog 'maar' 49.000 joden waren gedeporteerd.


Gelukkig voor de joden dat de Vichy-regering naar het einde toe haar foute keuze bijtijds heeft ingezien, anders zouden er wellicht veel meer joden zijn omgekomen. Toch blijft het bloed van zowat 30.000 van de gedeporteerde joden voor eeuwig aan de collaboratie van Vichy verbonden.

Uiteindelijk werden er tussen maart 1942 en augustus 1944 van de ongeveer 320.000 joden in Frankrijk, naar schatting tussen de 80.000 en 90.000 joden naar de vernietigingskampen gedeporteerd, waarvan er maar weinig zullen terugkeren. Al bij al een 'beter' overlevingscijfer dan de andere Europese landen waar de vervolging veel 'efficienter' was geweest.

Maarschalk Pétain die Premier was van de collaborerende Vichy-regering, werd na de bevrijding voor het gerecht gebracht en ter dood veroordeeld, maar zijn straf werd omgezet in levenslange gevangenisstraf. Pétain overleed in 1951.

Pierre Laval, de vice-president van Vichy-Frankrijk, werd door Pétain in december 1940 aan de kant geschoven maar door de nazi's in 1942 weerom opgevist en aan het hoofd gezet van de Vichy-regering. Na de bevrijding tracht hij te vluchten maar wordt aangehouden en in 1945 gefusilleerd. Admiraal Darlan, de opvolger van Pierre Laval in december 1940, wordt op 24 december 1942 vermoord door de twintigjarige monarchist, Fernand Bonnier de la Chapelle.

Bronnen

Geraadpleegde bronnen uit de literatuur (eigen bibliotheek):

•  Hitler 1936-1945; Ian Kershaw 2000; Het Spectrum paperbackeditie 2003; ISBN 9027484546
•  De Oorlogskranten; © Florence Uitgeverij NV 1993; Deel 33 (Frankrijk in de oorlog)
•  Geschiedenis van het Derde Rijk; John Bradley; Uit. Michon-Helmond 1978-De Standaard 1993; ISBN 9067611050
•  


Geraadpleegde internet bronnen en verwijzingen:

•  Varian Fry Project dedicated to Americans Who Cared
•  Varian's War - the movie
•  A. Marino: The Secret War of Varian Fry
•  Varian Fry in Marseille
•  MIRIAM DAVENPORT EBEL(1915 - 1999)
•  Mary Jayne Gold (1909-1997)
•  Mary Jayne Gold, 88; Helped Refugees Flee Nazis
•  Varian Fry website
•  Varian's War - the movie op de IMDB database
•  Varian Fry and the Emergency Rescue Committee
•  Sheila Eisenberg: A hero of our own
•  Marseille, on the trial off Varian Fry
•  BIBLIOGRAPHIE: Varian Fry
•  Der Engel von Marseille Eine Erinnerung an Varian Fry
•  IMDB the Movie: Varian's War (2001)
•  Emergency Rescue Committee
•  International Rescue Committee
•  Varian Fry by Sister Mikaelyn A. Cottier Swayne
•  L’Emergency Rescue Committee, Varian Frey et Hiram Bingham
•  I Survived
•  Marseille on the trail of Varian Fry
•  GOLD (Mary Jane), Marseille, année 40
•  Posthumous Recognition... of Varian Fry
•  LA PERSECUTION NAZIE ET L’ATTITUDE DE VICHY
•  PERSECUTION DES JUIFS en France
•  France and the `Final Solution'
•  Centre de Documentation Juive Contemporaine Mémorial du Martyr Juif Inconnu
•  Vichy et les lois antisémites
•  LE CHOIX DES JUIFS SOUS VICHY Entre soumission et résistance
•  Eleanor Roosevelt: Coming Into Her Own
•  Biografie Lion Feuchtwanger-schrijver (1884-1958)
•  Biografie Bertolt Brecht-schrijver (1898-1956)
•  Biografie Hannah Arendt-filosoof (1906-1975)
•  Biografie Heinrich Mann-schrijver (1871-1950)
•  Pablo Casals (Conductor, Cello)
•  Het Franse concentratiekamp DRANCY
•  AMIRAL DARLAN : LA VERITE SUR SON EXECUTION, par G. D'ASTIER DE LA VIGERIE